ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΟΙ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ
Πρακτικές οδηγίες εμβολιασμών σε άτομα με ρευματικά νοσήματα στην Ελλάδα
Για τους ασθενείς με αυτοάνοσα και αυτοφλεγμονώδη ρευματικά νοσήματα, ο εμβολιασμός αποτελεί βασικό μέρος της προληπτικής φροντίδας, ιδιαίτερα όταν λαμβάνουν γλυκοκορτικοειδή, συμβατικά συνθετικά DMARDs, βιολογικούς παράγοντες ή αναστολείς JAK.
Στην Ελλάδα, η κλινική πρακτική πρέπει να βασίζεται στον συνδυασμό:
- του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών Ενηλίκων του Υπουργείου Υγείας, με τις εκάστοτε ισχύουσες συστάσεις,
- των ειδικών συστάσεων για ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς,
- των οδηγιών της EULAR για τους εμβολιασμούς σε αυτοάνοσα φλεγμονώδη ρευματικά νοσήματα,
- των οδηγιών της Ελληνικής Ρευματολογικής Εταιρείας, όπου υπάρχουν ειδικές ή επικαιροποιημένες σχετικές θέσεις.
Κρίσιμο σημείο: τα μη ζώντα εμβόλια μπορούν κατά κανόνα να χορηγούνται με ασφάλεια σε ασθενείς που λαμβάνουν ανοσοτροποποιητική θεραπεία, αν και η ανοσογονικότητά τους μπορεί να είναι μειωμένη. Τα ζώντα εξασθενημένα εμβόλια απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή και συχνά αποφεύγονται κατά τη διάρκεια σημαντικής ανοσοκαταστολής.
1. Επίσημα ελληνικά κείμενα αναφοράς
Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Ενηλίκων
Το βασικό εθνικό κείμενο για τις συστάσεις και το χρονοδιάγραμμα εμβολιασμών. Στην επίσημη σελίδα περιλαμβάνονται το πρόγραμμα του 2025 και η τροποποίησή του τον Οκτώβριο του 2025.
Άνοιγμα Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών Ενηλίκων
Κατευθυντήριες οδηγίες ΕΡΕ-ΕΠΕΡΕ για ασθενείς με ρευματικές παθήσεις
Άνοιγμα οδηγιών εμβολιασμού ρευματοπαθών
EULAR — συστάσεις 2019
Το βασικό ευρωπαϊκό κείμενο αναφοράς για ενήλικες με αυτοάνοσα φλεγμονώδη ρευματικά νοσήματα, με έμφαση στον χρόνο χορήγησης των εμβολίων και στην επίδραση των αντιρρευματικών θεραπειών.
Πλήρης βιβλιογραφική αναφορά και περίληψη στο PubMed
2. Πρακτικός οδηγός για τον ενήλικο ρευματολογικό ασθενή
Οι παρακάτω αρχές αποτελούν κλινική σύνοψη. Η τελική ένδειξη και το σχήμα εξαρτώνται από την ηλικία, το νόσημα, την αγωγή, τις συννοσηρότητες και το ισχύον ελληνικό πρόγραμμα.
Εμβόλιο | Βασική κατεύθυνση |
Γρίπης | Ετήσιος εμβολιασμός, ιδιαίτερα σε ασθενείς υπό ανοσοκαταστολή. |
Πνευμονιοκόκκου | Ισχυρή προτεραιότητα στους περισσότερους ασθενείς με φλεγμονώδες ρευματικό νόσημα· το σχήμα εξαρτάται από το προηγούμενο ιστορικό και τις ισχύουσες εθνικές συστάσεις. |
Έρπητα ζωστήρα | Εξέταση του ανασυνδυασμένου μη ζώντος εμβολίου, ιδιαίτερα σε μεγαλύτερες ηλικίες και σε ασθενείς που λαμβάνουν ανοσοκατασταλτικά ή αναστολείς JAK. |
COVID-19 | Σύμφωνα με τις εκάστοτε ελληνικές συστάσεις για ανοσοκατεσταλμένους και τις ισχύουσες οδηγίες για την εποχική αναμνηστική δόση. |
Τέτανου–διφθερίτιδας–κοκκύτη | Σύμφωνα με το εθνικό πρόγραμμα και το ιστορικό προηγούμενων δόσεων. |
Ηπατίτιδας Β | Ιδιαίτερη σημασία πριν από ορισμένες ανοσοκατασταλτικές θεραπείες και σε άτομα με σχετικό κίνδυνο. |
HPV | Σύμφωνα με τις εθνικές ηλικιακές ενδείξεις και το ατομικό προφίλ κινδύνου. |
RSV | Εξατομίκευση βάσει ηλικίας, συννοσηροτήτων και των ισχυουσών ελληνικών συστάσεων. |
Ηπατίτιδας Α | Όταν υπάρχει σχετική έκθεση ή άλλος παράγοντας κινδύνου. |
Η γρίπη και ο πνευμονιόκοκκος επισημαίνονται ειδικά από την EULAR ως εμβόλια που πρέπει να εξετάζονται έντονα για την πλειονότητα των ασθενών με αυτοάνοσα φλεγμονώδη ρευματικά νοσήματα.
3. Πότε πρέπει να γίνεται ο εμβολιασμός σε σχέση με την αντιρρευματική αγωγή;
Θεραπεία | Κλινικές επισημάνσεις |
Μεθοτρεξάτη | Τα μη ζώντα εμβόλια μπορούν να χορηγηθούν. Για το εμβόλιο της γρίπης μπορεί να εξεταστεί προσωρινή διακοπή της μεθοτρεξάτης μετά τον εμβολιασμό, εφόσον το επιτρέπει ο έλεγχος της νόσου. |
Αναστολείς TNF και άλλοι βιολογικοί παράγοντες | Τα μη ζώντα εμβόλια χορηγούνται κατά κανόνα χωρίς διακοπή της θεραπείας. |
Αναστολείς JAK | Τα μη ζώντα εμβόλια μπορούν να χορηγηθούν, με προσοχή στην αναμενόμενη ανοσολογική απόκριση. |
Ριτουξιμάμπη | Η χρονική στιγμή είναι ιδιαίτερα σημαντική λόγω της επίδρασης στα Β λεμφοκύτταρα. Όπου είναι εφικτό, ο εμβολιασμός προγραμματίζεται πριν από τον επόμενο κύκλο θεραπείας. |
Υψηλές δόσεις κορτικοστεροειδών | Μπορεί να μειώσουν την ανοσογονικότητα και να επηρεάσουν τη δυνατότητα χορήγησης ζώντων εμβολίων. |
Οι παραπάνω είναι γενικές αρχές και όχι ενιαίοι κανόνες διακοπής φαρμάκων. Η διακοπή ή τροποποίηση θεραπείας πρέπει να αποφασίζεται εξατομικευμένα. Η EULAR προκρίνει τον εμβολιασμό κατά προτίμηση όταν η νόσος είναι ήρεμη και πριν από την έναρξη ανοσοκαταστολής, χωρίς όμως να καθυστερεί αδικαιολόγητα ένας αναγκαίος εμβολιασμός.
4. Τι ισχύει για τα ζώντα εξασθενημένα εμβόλια;
Εμβόλια όπως το MMR και της ανεμευλογιάς χρειάζονται ειδική αξιολόγηση σε ασθενείς υπό ανοσοκαταστολή. Δεν χορηγούνται αυτομάτως σε ασθενείς που λαμβάνουν βιολογικούς παράγοντες, αναστολείς JAK ή σημαντικές δόσεις κορτικοστεροειδών. Η απόφαση εξαρτάται από το συγκεκριμένο φάρμακο, τη δόση και τα διαστήματα ασφαλείας.
5. Ειδική προσοχή πριν από ανοσοκατασταλτική θεραπεία
Πριν από την έναρξη ή την εντατικοποίηση θεραπείας, είναι χρήσιμο να ελέγχονται:
- το ιστορικό εμβολιασμών και οι εκκρεμείς δόσεις,
- η ανοσία έναντι ηπατίτιδας Β, όπου ενδείκνυται,
- οι παράγοντες κινδύνου για πνευμονιοκοκκική νόσο, έρπητα ζωστήρα και σοβαρές ιογενείς λοιμώξεις,
- η πιθανότητα κύησης και οι ειδικοί περιορισμοί σε σχέση με ζώντα εμβόλια, όπου εφαρμόζεται.
